Zafer ÖZCİVAN2026 OCAK AYI SEBZE MEYVE FİYATLARI
Yeni yıl, mutfakta eski dertlerle başladı. Ocak ayı enflasyon verileri, tüketicinin en çok hissettiği kalemlerden biri olan gıda fiyatlarında yangının hâlâ sönmediğini net biçimde ortaya koydu. Özellikle sebze fiyatlarında görülen yaklaşık yüzde 40’a varan artış hem mutfak bütçesini hem de enflasyon endekslerini yukarı çekti. Genel tüketici fiyat endeksi aylık bazda rekor tazelerken, manşet rakamların arkasındaki asıl hikâye yine pazarda, manavda ve mutfakta yazıldı.
Endeks yukarı, hissettirilen enflasyon daha da yukarıda
Ocak ayı verileri, enflasyonun teknik olarak sınırlı bir artış göstermiş olsa bile, hissedilen enflasyonun çok daha sert olduğunu ortaya koyuyor. Bunun temel nedeni, dar ve orta gelirli hanelerin harcama sepetinde gıdanın ağırlığının yüksek olması. Sebze fiyatlarındaki yüzde 40’a yaklaşan artış, kâğıt üzerindeki ortalamaların çok ötesinde bir yaşam maliyeti baskısı yaratıyor.
Domates, biber, salatalık gibi temel ürünlerde yaşanan fiyat sıçramaları, yalnızca mevsimsel koşullarla açıklanamayacak bir tabloya işaret ediyor. Üretim maliyetleri, lojistik giderleri, enerji fiyatları ve tarımsal arzda yaşanan yapısal sorunlar, sebzeyi enflasyonun başrol oyuncusu hâline getiriyor.
Mevsim etkisi mi, yapısal sorun mu?
Yetkililer ve piyasa aktörleri, fiyat artışlarında mevsim etkisine işaret etse de tablo daha derin bir soruna işaret ediyor. Seracılıkta enerji maliyetlerinin yükselmesi, gübre ve ilaç fiyatlarındaki artış, üreticinin maliyetini katlarken, bu yük doğrudan tüketici fiyatlarına yansıyor. Üretici-tüketici zincirinde yeterli denge mekanizmalarının kurulamamış olması, fiyat oynaklığını kalıcı hâle getiriyor.
Öte yandan, iklim koşullarındaki belirsizlik de arz tarafını zorluyor. Ani hava değişimleri, don riski ve kuraklık beklentileri, piyasada “erken fiyatlama” davranışını tetikliyor. Bu durum, henüz fiziksel bir arz sıkıntısı oluşmadan fiyatların yukarı çekilmesine yol açıyor.
Gıda enflasyonu, manşeti sürüklemeye devam ediyor
Ocak ayında enflasyon endeksinin rekor tazelemesinde gıda grubunun payı belirleyici oldu. Gıda ve alkolsüz içecekler kalemindeki artış, genel enflasyonun üzerinde seyrederken, sebze grubundaki sert yükseliş endeksi yukarı iten ana unsur olarak öne çıktı.
Bu tablo, para politikasının etki alanı açısından da tartışmaları beraberinde getiriyor. Faiz ve likidite araçlarıyla talep yönlü enflasyonu baskılamak mümkün olsa da arz kaynaklı gıda enflasyonu bu araçlara sınırlı yanıt veriyor. Sonuçta, merkez bankası politikaları ile mutfaktaki yangın arasında bir zaman ve etki farkı oluşuyor.
Hane halkı bütçesinde sessiz erime
Sebze fiyatlarındaki artış, yalnızca tek bir alışveriş kalemini pahalılaştırmakla kalmıyor; hane halkı bütçesinde sessiz ama derin bir erimeye yol açıyor. Gıda harcaması arttıkça, eğitimden sağlığa, kültürden tasarrufa ayrılan pay daralıyor. Bu durum, enflasyonun sosyal etkilerini daha görünür hâle getiriyor.
Özellikle sabit gelirli kesimler için enflasyon, istatistiksel bir veri olmaktan çıkıp günlük yaşamın belirleyici unsuru hâline geliyor. Pazara çıkan vatandaş için “yüzde kaç arttı” sorusunun yanıtı, kasa fişindeki toplam tutarla ölçülüyor.
Beklentiler neden bozuluyor?
Enflasyon beklentilerinin kalıcı biçimde yukarı yönlü seyretmesinde gıda fiyatlarının rolü büyük. Sebze fiyatlarındaki sert artışlar, tüketicinin genel fiyat algısını bozuyor ve geleceğe dönük beklentileri yukarı çekiyor. Bu durum, ücret taleplerinden fiyatlama davranışlarına kadar geniş bir alanda zincirleme etki yaratıyor.
Beklentilerdeki bu bozulma, enflasyonla mücadeleyi daha da zorlaştırıyor. Çünkü enflasyon artık sadece gerçekleşen bir oran değil, aynı zamanda satın alma ve fiyatlama kararlarını yönlendiren psikolojik bir faktör hâline geliyor.
Çözüm nerede aranmalı?
Uzmanlara göre, gıda ve sebze fiyatlarındaki artışla mücadele kısa vadeli önlemlerle sınırlı kalmamalı. Tarımsal üretimde planlama, girdi maliyetlerini dengeleyici destek mekanizmaları ve üretici ile tüketici arasındaki zincirin kısaltılması, orta vadede fiyat istikrarı için kritik önemde.
Aksi hâlde, her yeni ayda açıklanan enflasyon verileri, mutfaktaki yangının biraz daha büyüdüğünü göstermeye devam edecek. Endeksler rekor tazelerken, vatandaşın sofrasındaki yangın da sönecek gibi görünmüyor.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
Zaferozcivan59@gmail.com
Cevdet USTA
