Zafer ÖZCİVAN2025 TE DIŞ TİCARET AÇIĞI
2025 yılı, Türkiye ekonomisi açısından dış ticaret cephesinde alarm zillerinin daha yüksek sesle çaldığı bir yıl olarak kayıtlara geçti. Yıl genelinde ihracat artış göstermesine rağmen, ithalatın daha hızlı yükselmesi dış ticaret açığını çift haneli oranlarda büyüttü. Küresel ekonomik belirsizlikler, enerji fiyatları, kur dinamikleri ve iç talebin seyri, bu artışın arkasındaki temel faktörler olarak öne çıktı. Ortaya çıkan tablo, sadece cari denge açısından değil, sanayi politikalarından para politikasına kadar geniş bir alanda yeniden değerlendirme ihtiyacını da beraberinde getirdi.
İhracat Artıyor Ama Yetmiyor
2025’te ihracat tarafında ilk bakışta olumlu bir resim göze çarpıyor. Türk ihracatçıları özellikle Orta Doğu, Kuzey Afrika ve Asya pazarlarında yeni bağlantılar kurarak pazar çeşitlendirmesini sürdürdü. Savunma sanayii, otomotiv yan sanayi, beyaz eşya ve gıda ürünleri ihracatı, toplam ihracatın yukarı yönlü hareketine katkı sağladı. Ancak bu artış, ithalat cephesindeki sıçramayı telafi etmekte yetersiz kaldı.
Bunun en önemli nedenlerinden biri, ihracatın büyük ölçüde ithal girdi bağımlılığına dayanması oldu. Ara malı ve enerji ithalatı, ihracattaki her artışın beraberinde yeni bir ithalat talebi yaratmasına yol açtı. Katma değeri yüksek, yerli girdi oranı yüksek üretim alanlarında yeterince hızlı ilerleme sağlanamaması, dış ticaret açığının yapısal bir sorun olarak derinleşmesine neden oldu.
İthalat Faturası Neden Kabardı?
2025’te dış ticaret açığındaki çift haneli artışın temel belirleyicisi ithalat cephesi oldu. Özellikle enerji ithalatı, küresel piyasalardaki dalgalı seyir nedeniyle yüksek seyretti. Petrol ve doğalgaz fiyatlarında dönemsel düşüşler yaşansa da jeopolitik riskler ve arz güvenliği endişeleri fiyatların kalıcı olarak gerilemesini engelledi.
Buna ek olarak, yatırım ve tüketim malları ithalatında da dikkat çekici bir artış görüldü. İç talebin yılın belirli dönemlerinde canlı kalması, dayanıklı tüketim malları ve elektronik ürünlere olan ithalat talebini artırdı. Sanayinin üretim kapasitesini koruma ve modernizasyon ihtiyacı ise makine ve teçhizat ithalatını yukarı çekti. Bu durum, kısa vadede üretim kapasitesini desteklese de dış ticaret dengesi üzerinde baskı yarattı.
Kur Politikası ve Rekabet Gücü
2025’te döviz kurlarındaki görece istikrarlı seyir, ihracatçılar açısından karmaşık bir tablo ortaya çıkardı. Kur oynaklığının azalması, öngörülebilirliği artırarak firmaların planlama yapmasını kolaylaştırdı. Ancak reel kurun görece güçlü seyretmesi, bazı sektörlerde fiyat rekabetini zorlaştırdı. Özellikle emek yoğun sektörlerde faaliyet gösteren firmalar, artan maliyetleri ihracat fiyatlarına yeterince yansıtamadı.
Bu durum, ithalatı görece ucuzlatırken ihracatın ivme kaybetmesine yol açan bir denge yarattı. Sonuç olarak, dış ticaret açığı sadece miktar bazında değil, fiyat rekabeti açısından da büyüme eğilimine girdi.
Küresel Konjonktürün Etkisi
2025 yılı küresel ekonomi açısından da zorlu bir yıl oldu. ABD ve Avrupa ekonomilerinde büyümenin yavaşlaması, Türkiye’nin geleneksel ihracat pazarlarında talep artışını sınırladı. Çin’in agresif fiyat politikaları ve Asya menşeli ürünlerin küresel pazarlardaki ağırlığının artması, Türk ürünlerinin rekabet alanını daralttı.
Öte yandan, küresel tedarik zincirlerinde yaşanan kısmi normalleşme, ithalatın daha hızlı ve görece daha düşük maliyetle yapılabilmesini sağladı. Bu da ithalat hacmini artıran bir diğer unsur olarak öne çıktı.
Dış Ticaret Açığının Ekonomi Üzerindeki Yansımaları
Dış ticaret açığındaki çift haneli artış, 2025’te cari denge üzerinde belirgin bir baskı yarattı. Cari açığın finansmanı, sermaye girişlerine olan bağımlılığı artırırken, bu durum ekonomi yönetimi açısından kırılganlık risklerini de beraberinde getirdi. Küresel finansal koşulların sıkılaştığı bir ortamda, dış finansmana erişimin maliyeti yükseldi.
Ayrıca dış ticaret açığının büyümesi, enflasyon dinamikleri üzerinde de dolaylı etkilere sahip oldu. İthal girdi maliyetlerinin yüksek seyri, üretici fiyatları üzerinden tüketici fiyatlarına yansıma potansiyelini korudu. Bu da fiyat istikrarı hedefleri açısından politika yapıcıların manevra alanını daralttı.
Yapısal Sorunlar ve Çözüm Arayışları
2025’te ortaya çıkan tablo, dış ticaret açığının konjonktürel değil, büyük ölçüde yapısal bir sorun olduğunu bir kez daha gösterdi. Yüksek teknolojili ve katma değeri yüksek ürünlerin toplam ihracat içindeki payının sınırlı kalması, ithalata bağımlı üretim yapısı ve enerji bağımlılığı bu sorunun temel başlıkları olarak öne çıktı.
Uzmanlara göre, çözüm kısa vadeli önlemlerden ziyade uzun vadeli bir sanayi ve ticaret stratejisi gerektiriyor. Yerli ara malı üretiminin teşvik edilmesi, enerji verimliliği yatırımlarının hızlandırılması ve yüksek teknolojili sektörlere yönelik desteklerin artırılması, dış ticaret açığını kalıcı olarak azaltabilecek adımlar arasında sayılıyor.
Yol Ayrımında Bir Yıl
2025, dış ticaret dengesi açısından Türkiye için bir uyarı yılı niteliği taşıyor. Çift haneli artış gösteren dış ticaret açığı, mevcut ekonomik modelin sınırlarını daha görünür hale getirdi. İhracat artışının tek başına yeterli olmadığı, asıl meselenin ithalat bağımlılığını azaltmak ve katma değeri yüksek üretimi yaygınlaştırmak olduğu bir kez daha netleşti.
Önümüzdeki dönemde atılacak adımlar, dış ticaret açığının kronik bir sorun olarak kalıp kalmayacağını belirleyecek. 2025’in bıraktığı tablo, ekonomi yönetimi ve reel sektör için açık bir mesaj içeriyor: Niceliksel büyüme kadar, niteliksel dönüşüm de artık kaçınılmaz.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
Cevdet USTA
