Zafer ÖZCİVAN2024 SOSYAL KORUMA HARCAMALARI
Türkiye’de sosyal koruma harcamaları 2024 yılında tarihi bir eşiği aşarak 4 trilyon 964 milyar 532 milyon TL’ye ulaştı. Bir önceki yıla göre %84,1’lik artış, yalnızca bütçe büyüklüklerinin değil, aynı zamanda toplumsal ihtiyaçların ve ekonomik koşulların da hızla değiştiğine işaret ediyor. Bu artış, rakamsal bir genişlemenin ötesinde, sosyal devletin hangi alanlarda yoğunlaştığını ve hangi risk gruplarının öne çıktığını göstermesi bakımından dikkat çekici.
Toplam harcamanın %98,2’sini sosyal koruma yardımlarının oluşturması, sistemin ağırlıklı olarak doğrudan transferler üzerinden işlediğini ortaya koyuyor. Başka bir ifadeyle, sosyal koruma politikaları idari yapılardan ziyade, bireylere ve hanelere ulaşan yardımlar üzerinden şekilleniyor. Bu durum hem gelir dağılımı baskılarının hem de yaşam maliyetlerindeki artışın sosyal politika alanına doğrudan yansıması olarak okunabilir.
Emekli ve Yaşlılar Sistemin Merkezinde
Risk ve ihtiyaç grupları bazında bakıldığında, emekli ve yaşlılara yönelik harcamalar açık ara ilk sırada yer alıyor. 2024 yılında bu kalem için yapılan harcama 2 trilyon 276 milyar 594 milyon TL ile toplam sosyal koruma yardımlarının bel kemiğini oluşturdu. Türkiye’de nüfusun yaşlanma eğilimi, emeklilik sisteminin kapsamının genişliği ve aylık güncellemeleri bu tablonun temel nedenleri arasında yer alıyor.
Emekli ve yaşlı harcamalarını 1 trilyon 528 milyar 756 milyon TL ile hastalık ve sağlık bakımı izliyor. Bu kalemdeki yüksek pay, sağlık hizmetlerine erişimin yaygınlaşması kadar, artan tedavi maliyetlerinin ve sağlık enflasyonunun da bir göstergesi. Sosyal koruma sistemi, bu yönüyle yalnızca gelir desteği değil, aynı zamanda sağlık risklerine karşı bir tampon mekanizması işlevi görüyor.
GSYH İçinde Sosyal Korumanın Payı Artıyor
2024 yılında sosyal koruma harcamalarının GSYH içindeki payının %11,1’e yükselmesi, kamu kaynaklarının önemli bir bölümünün sosyal riskleri dengelemeye yöneldiğini gösteriyor. Sosyal koruma yardımlarının GSYH içindeki payı ise %10,9 olarak gerçekleşti. Bu oranlar, Türkiye’nin sosyal harcama kapasitesinin giderek büyüdüğüne işaret ederken, aynı zamanda sürdürülebilirlik tartışmalarını da beraberinde getiriyor.
GSYH’ye oranla en büyük pay yine %5,1 ile emekli ve yaşlı harcamalarında görülüyor. Sağlık harcamaları %3,4, dul ve yetimlere yönelik harcamalar ise %1,1 paya sahip. Bu dağılım, sosyal koruma sisteminin ağırlıklı olarak yaş temelli ve sağlık odaklı çalıştığını, işsizlik veya sosyal dışlanma gibi alanların görece daha sınırlı kaldığını ortaya koyuyor.
Şartlı Yardımlar ve Sosyal Politikanın Yönü
Sosyal koruma yardımlarının %11,3’ünün şartlı olarak verilmesi, devletin yalnızca destek sunan değil, aynı zamanda belirli davranışları teşvik eden bir yaklaşım benimsediğini gösteriyor. Şartlı yardımlar içinde %51,2 ile aile ve çocuk yardımlarının ilk sırada yer alması, demografik yapı ve beşerî sermaye politikaları açısından önemli bir sinyal.
Engelli ve malullere yönelik şartlı yardımların %19,3, hastalık ve sağlık bakımı yardımlarının %12,3 paya sahip olması, sosyal politikanın kırılgan gruplara yönelik seçici bir çerçevede ilerlediğini gösteriyor. Bu yapı, sosyal yardımların yalnızca gelir telafisi değil, sosyal entegrasyon aracı olarak da kurgulandığını ortaya koyuyor.
Nakdi Yardımlar Ağırlığını Koruyor
2024 yılında sosyal koruma yardımlarının %62,5’inin nakdi olarak verilmesi, Türkiye’de sosyal politikanın halen büyük ölçüde gelir transferi ekseninde şekillendiğini gösteriyor. Nakdi yardımlar içinde %74,2’lik payla emekli ve yaşlılara yapılan ödemeler ilk sırada yer alıyor. Dul ve yetim yardımları %16,1, aile ve çocuk yardımları ise %4,1 paya sahip.
Bu tablo, ayni hizmetlerin ve sosyal hizmet altyapısının görece sınırlı kaldığını, hanelerin harcama tercihlerini kendilerinin belirlemesine olanak tanıyan bir yaklaşımın benimsendiğini düşündürüyor. Ancak bu durum, yüksek enflasyon ortamında nakdi yardımların reel alım gücü açısından ne ölçüde yeterli olduğu sorusunu da gündeme getiriyor.
Sosyal Korumanın Finansmanı: Devlet Ağırlığı
Sosyal koruma gelirlerinin %41,8’inin devlet katkılarından oluşması, sistemin ana finansörünün kamu olduğunu açıkça ortaya koyuyor. İşveren sosyal katkıları %29,4, koruma kapsamındaki bireylerin katkıları ise %21,6 paya sahip. Bu yapı, sosyal güvenlik sisteminin yükünün büyük ölçüde bütçe üzerinden taşındığını ve kamusal sorumluluğun yüksek olduğunu gösteriyor.
Bu finansman kompozisyonu, ekonomik büyüme performansı ile sosyal koruma kapasitesi arasındaki ilişkinin ne kadar kritik olduğunu bir kez daha hatırlatıyor. Büyümenin yavaşladığı dönemlerde sosyal koruma harcamalarının sürdürülebilirliği, mali disiplin ile sosyal ihtiyaçlar arasında hassas bir denge kurulmasını gerektiriyor.
Kapsam Genişliyor, Sorumluluk Artıyor
2024 yılında sosyal koruma kapsamında maaş alan kişi sayısının 17 milyon 477 bine yükselmesi, sistemin kapsayıcılığının arttığını gösteriyor. Bir önceki yıla göre %3,5’lik artış, nüfus dinamikleri kadar sosyal politika tercihlerini de yansıtıyor. Maaş yardımı sayısının 18 milyon 344 bine çıkması ise, bazı bireylerin birden fazla destekten yararlanabildiğini ortaya koyuyor.
Bu genişleme, sosyal koruma sisteminin toplumsal istikrar açısından oynadığı rolü güçlendirirken, aynı zamanda kamu maliyesi üzerinde artan bir yük anlamına geliyor. Önümüzdeki dönemde tartışmanın odağında, harcama artışının etkinliği, hedefleme doğruluğu ve uzun vadeli finansman yapısı yer alacak gibi görünüyor.
Sonuç: Sosyal Devletin Yeni Eşiği
2024 yılı sosyal koruma istatistikleri, Türkiye’nin sosyal devlet anlayışında niceliksel bir sıçramaya işaret ediyor. Ancak bu büyüklük, tek başına bir başarı göstergesi değil. Asıl belirleyici olan, bu kaynakların hangi gruplara ne ölçüde ve ne kadar sürdürülebilir biçimde aktarıldığıdır.
Artan harcamalar, bir yandan toplumsal kırılganlıkları yumuşatırken, diğer yandan sosyal politikanın geleceğine dair yeni soruları da beraberinde getiriyor. Türkiye, sosyal korumada büyüyen ölçeğini, etkinlik, adalet ve mali sürdürülebilirlik ile destekleyebildiği ölçüde bu yapıyı kalıcı bir refah aracına dönüştürebilecek.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
Cevdet USTA
