Bir \u00fclkenin ekonomide g\u00fcven sa\u011flamas\u0131n\u0131n en \u00f6nemli ko\u015fullar\u0131ndan biri de i\u015fsizli\u011fin azalmas\u0131, istihdam\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131d\u0131r. Bu anlamda devlet yat\u0131r\u0131m programlar\u0131, i\u015f alanlar\u0131 a\u00e7may\u0131 hedefler. \u00dclkedeki \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a refah d\u00fczeyinin y\u00fckseldi\u011fi anlam\u0131 \u00e7\u0131kacakt\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fan kesim gelir elde edece\u011fi i\u00e7in harcamalar\u0131 da do\u011fal olarak artacak, ekonomi canlanacak, devletin vergi gelirleri de y\u00fckselecektir.<\/p>\n\n\n\n
Ancak i\u015fg\u00fcc\u00fc hesaplamalar\u0131 yap\u0131l\u0131rken \u00e7al\u0131\u015fabilecek n\u00fcfus baz al\u0131n\u0131r ve bu kesim 15-64 ya\u015f aras\u0131 \u00e7al\u0131\u015fan n\u00fcfus olarak tan\u0131mlan\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fan n\u00fcfusta ise en \u00f6nemli fakt\u00f6r \u00fcretime kat\u0131l\u0131md\u0131r. Yani ne kadar fazla ki\u015fi \u00fcretim birimlerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsa \u00fclkede o kadar \u00e7ok \u00fcretim yap\u0131l\u0131yor demektir. \u00dcretime kat\u0131l\u0131m sadece i\u015f\u00e7ilik olarak de\u011fil, \u00fcretim s\u00fcrecini h\u0131zland\u0131rabilecek, seri \u00fcretimi artt\u0131racak, otomasyona katk\u0131 sa\u011flayacak giri\u015fimler de \u00fcretime kat\u0131l\u0131md\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u00fcretim s\u00fcrecini h\u0131zland\u0131racak, s\u00fcreci sistematik \u015fekle sokabilecek bir bilgisayar program\u0131 da \u00fcretimin i\u00e7indedir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dclkemizde \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131 olduk\u00e7a fazlad\u0131r ve \u00e7al\u0131\u015fan n\u00fcfusun %40 kadar\u0131n\u0131n asgari \u00fccretle \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 tahmin edilmektedir. Di\u011fer yandan yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 y\u0131ldan bu yana devam eden y\u00fcksek enflasyon nedeniyle asgari \u00fccret, normal \u00fccret durumuna gelmi\u015ftir. Ayr\u0131ca asgari \u00fccret ve \u00f6zellikle en d\u00fc\u015f\u00fck emekli maa\u015flar\u0131 \u00e7o\u011funlukla a\u00e7l\u0131k s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n alt\u0131nda kalmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla halk\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu yoksulla\u015fmakta, al\u0131m g\u00fcc\u00fc s\u00fcrekli azalmaktad\u0131r. Verilen zamlar ise \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede enflasyona yenik d\u00fc\u015fmektedir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dclkemizde \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n, gelir vergisinden daha \u00e7ok vergi verdiklerini hepimiz biliyoruz. Dolay\u0131s\u0131yla milli gelire katk\u0131 sa\u011flayan kesim daha \u00e7ok \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fanlard\u0131r. Bunun yan\u0131nda en \u00e7ok ekonomik anlamda ezilen kesim \u00f6ncelikle dar ve sabit gelirlilerdir. Ve bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu a\u00e7l\u0131k s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n alt\u0131nda gelir elde etmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Ekonomide tasarruf tedbirlerinin g\u00fcndemde oldu\u011fu i\u00e7inde bulundu\u011fumuz d\u00f6nemde kay\u0131t d\u0131\u015f\u0131 ekonominin kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 tedbirlerin en \u00f6nemli konulardan biridir. Baz\u0131 i\u015fletmeler \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131 ald\u0131klar\u0131 \u00fccretten de\u011fil, asgari \u00fccretten veya hi\u00e7 kayda girmeden \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 bilinen bir ger\u00e7ektir. \u00d6zellikle d\u0131\u015fardan gelen m\u00fclteciler asgari \u00fccretten daha az \u00fccretle \u00e7al\u0131\u015fmakta ve bu durum kendi vatanda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n i\u015fsiz kalmas\u0131na, devletin vergi kaybetmesine yol a\u00e7maktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bir di\u011fer konu da \u00fclkemizde enflasyonun y\u00fcksek seyretmesine ra\u011fmen vergi dilimlerinin ayn\u0131 oranda y\u00fckseltilmemesidir. Bordroya tabi \u00e7al\u0131\u015fanlar \u00f6zellikle y\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda \u00fccretlerinden fedak\u00e2rl\u0131k yapmakta son \u00fc\u00e7 ayda ise %30-35 civar\u0131nda maa\u015flar\u0131 azalmaktad\u0131r. Y\u0131llard\u0131r devam eden bu sorun bir an \u00f6nce \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmeli, \u00fccretlilerin s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 giderilmelidir.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye\u2019de %1 lik kesim milli gelirin %40 oran\u0131na sahip oldu\u011fu bir ger\u00e7ektir ve bunun ad\u0131 tam anlam\u0131yla gelir adaletsizli\u011fidir. Gelir adaletsizli\u011fi oldu\u011fu i\u00e7in enflasyon oranlar\u0131 da her %20 lik kesim i\u00e7in farkl\u0131 geli\u015fmektedir. Serbest \u00e7al\u0131\u015fan i\u015f insanlar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131 kendinin, e\u015finin hatta \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n arabas\u0131n\u0131 \u015firkete kaydederek masraflar\u0131n\u0131 gider kalemlerinin i\u00e7ine at\u0131p vergi tasarrufu sa\u011flamaktad\u0131r. \u00dccretlilerin ise b\u00f6yle bir i\u015flemi yapmalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 gibi maa\u015flar\u0131n\u0131 al\u0131rken vergilerini tam olarak \u00f6demektedir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u015fsizli\u011fin \u00f6nlenebilmesi, devlet yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131n ve \u00f6zel sekt\u00f6r giri\u015fimlerinin artmas\u0131 ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Gen\u00e7lere veya gelecek nesille i\u015f alanlar\u0131 a\u00e7mak, onlara \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 olu\u015fturmak devletin en \u00f6nemli g\u00f6revlerinden biridir. \u00dclkemizde \u00fcniversite mezunlar\u0131n\u0131n i\u015fsiz kald\u0131\u011f\u0131; tamircilik, \u00e7\u00f6p\u00e7\u00fcl\u00fck gibi i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131l\u0131 ve g\u00f6rsel bas\u0131ndan izlemekteyiz. \u00dcniversitelerin \u00e7o\u011falmas\u0131, \u00fclkede e\u011fitim seviyesinin y\u00fckselmesi ekonomik kalk\u0131nma i\u00e7in elbette \u00f6nemlidir. Ancak y\u00fcksek \u00f6\u011fretimden mezun olanlara i\u015f alan\u0131 a\u00e7\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece \u00fcniversite bitirmenin \u00f6nemi ortadan kalkmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ekonomik ko\u015fullar\u0131n maalesef olumsuz olmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden bir\u00e7ok gencimiz, daha \u00fcniversite \u00f6\u011frencisi iken yurt d\u0131\u015f\u0131na gitmenin form\u00fcllerini aramaktad\u0131r. Ama\u00e7lar\u0131 ekonomik olarak daha uygun i\u015flerde \u00e7al\u0131\u015fmak, daha rahat bir ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 i\u00e7ine girebilmektir. H\u00e2lbuki \u00fclkemizde yat\u0131r\u0131m yap\u0131lmas\u0131 durumunda beyin g\u00f6\u00e7\u00fc ortadan kalkacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Yukar\u0131da a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m \u00fccretlilerin konumu ve gelece\u011fe ili\u015fkin beklentileri \u00f6ncelikle devletin sonra da \u00f6zel sekt\u00f6r\u00fcn giri\u015fimleri ile m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r. Bu anlamda \u00fclkemizde \u00f6zellikle \u00fcretim yapan i\u015fletmelere verilen desteklerin artt\u0131r\u0131lmas\u0131, verilen kredilerin do\u011fru anlamda kulland\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekir. \u00d6ncelikle ithal ikame \u00fcr\u00fcn \u00fcretilmesi baz al\u0131nmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00fcretim kalemlerinin bir\u00e7o\u011funun hammadde ve ara mal\u0131 yurt d\u0131\u015f\u0131ndan ithal yoluyla tedarik edilmektedir. Yakla\u015f\u0131k y\u00fczde elli den fazla olan ara mal ve hammadde tedarik oran\u0131n\u0131n \u00f6ncelikle minimuma indirilmesi gerekir. Bu ba\u011flamda \u00f6ncelikle ithal ikame \u00fcr\u00fcn \u00fcreten i\u015fletmeler kredi ve ba\u015fka yollarla desteklenmelidir ki yurt d\u0131\u015f\u0131na param\u0131z gitmesin, \u00fcretim giri\u015fimcileri \u00e7o\u011fals\u0131n ve i\u015fsizlik oran\u0131 azals\u0131n. Konunun en \u00f6nemli boyutu ithal yoluyla tedarik edilen ara mal ve hammaddelerin d\u00f6viz kurlar\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Kur de\u011ferleri artt\u0131k\u00e7a \u00fcretim maliyetleri de artaca\u011f\u0131ndan do\u011fal olarak fiyatlara yans\u0131yacak ve enflasyon olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bir di\u011fer konu ise geli\u015fen teknolojinin getirdi\u011fi, i\u015f y\u00fck\u00fcn\u00fcn azalmas\u0131 konusudur. \u00d6rne\u011fin \u0130stanbul\u2019da veya yurt genelinde toplu ta\u015f\u0131ma ara\u00e7lar\u0131n\u0131n rayl\u0131 sisteme d\u00f6n\u00fc\u015fmesi, globalle\u015fen d\u00fcnyada teknolojiye ayak uydurulmas\u0131 konusu son derece \u00f6nemlidir ve bu konuda insanlar\u0131n kendilerini teknolojiye ve geli\u015fen ekonomiye haz\u0131rlamalar\u0131 gerekir. Yani sadece \u00fcniversite mezunu olmak, bir yabanc\u0131 dil bilmek yetmeyebilir. En az iki yabanc\u0131 dil, mast\u0131r hatta doktora yapmak aranan eleman olmak i\u00e7in gerekli olmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz d\u00f6nemde kredi maliyetlerinin y\u00fcksek olmas\u0131 ve d\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131n yatay seyretmesi nedeniyle ba\u015fta turizm sekt\u00f6r\u00fc ve ihracat yapan i\u015fletmeler olmak \u00fczere bir\u00e7ok i\u015fletmenin k\u00fc\u00e7\u00fclmeye gitti\u011fi ve k\u00fc\u00e7\u00fclmeye i\u015f\u00e7i \u00e7\u0131karmaktan ba\u015flamas\u0131 nedeniyle i\u015fsizlik oran\u0131 artm\u0131\u015ft\u0131r. Ge\u00e7mi\u015fte uygulanan yanl\u0131\u015f para politikalar\u0131ndan vazge\u00e7mekte ge\u00e7 kal\u0131nmas\u0131 sebebiyle artan politika faizi ve buna ba\u011fl\u0131 olarak y\u00fckselen kredi faizleri y\u00fcz\u00fcnden bir\u00e7ok i\u015fletme krediye ula\u015fabilse dahi kullanmaktan \u00e7ekinmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc%60-65 lere varan kredi ile kazan\u00e7 sa\u011flamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
Di\u011fer taraftan y\u00fcksek seyreden enflasyon nedeniyle artan hammadde, i\u015f\u00e7ilik, ara mal ve di\u011fer giderler artarken kurlar\u0131n sabit kalmas\u0131 nedeniyle ihracat yapan i\u015fletmeler ve turizm i\u015fletmeleri zor durumdad\u0131r ve iflas ve konkordato i\u015flemleri de h\u0131zlanm\u0131\u015ft\u0131r. Temmuz ay\u0131ndan itibaren enflasyon baz etkisiyle de olsa, T\u00dc\u0130K in yanl\u0131\u015f hesaplamalar\u0131 ile de olsa y\u0131ll\u0131k olarak d\u00fc\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015f ve 2024 y\u0131l\u0131 sonunda %44,38 olarak a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r. H\u00e2lbuki ayl\u0131k enflasyona bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda hazirandan bu yana y\u00fckselmektedir. Bu durumda enflasyonun d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnden bahsetmek hesap ve mant\u0131k d\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Politika faizleri d\u00fc\u015ft\u00fckten sonra do\u011fal olarak kredi maliyetleri de azalaca\u011f\u0131ndan \u00fclkede \u00fcretim art\u0131\u015f\u0131 sa\u011flanacak ve i\u015fsizlik de azalacakt\u0131r. D\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131n da uzun s\u00fcre yatay seyretme ihtimali \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fundan gene \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki s\u00fcre\u00e7te kurlar y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7ebilir ve ihracat i\u015fletmeleri de \u00fcretime h\u0131z vereceklerinden i\u015fsizli\u011fin azalmas\u0131na katk\u0131da bulunacaklard\u0131r. Bu durumda politika faizleri d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmeli, sanayicilerimizin \u00f6n\u00fc a\u00e7\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle giderse i\u015fsizlik rakamlar\u0131n\u0131n y\u00fckselmesi ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
A\u015fa\u011f\u0131da T\u00dc\u0130K taraf\u0131ndan kamuoyu ile payla\u015f\u0131lan kas\u0131m ay\u0131 \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fan istatistiklerini okuyabilirsiniz;<\/p>\n\n\n\n
\u00dccretli \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131 y\u0131ll\u0131k %2,9 artt\u0131<\/p>\n\n\n\n
Sanayi, in\u015faat ve ticaret-hizmet sekt\u00f6rleri toplam\u0131nda \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131 2024 Kas\u0131m ay\u0131nda bir \u00f6nceki y\u0131l\u0131n ayn\u0131 ay\u0131na g\u00f6re %2,9 artt\u0131. \u00dccretli \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131 bir \u00f6nceki y\u0131l\u0131n ayn\u0131 ay\u0131nda 15 milyon 301 bin 629 ki\u015fi iken, 2024 y\u0131l\u0131 Kas\u0131m ay\u0131nda 15 milyon 741 bin 665 ki\u015fi oldu.<\/p>\n\n\n\n
\u00dccretli \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n alt detaylar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda; 2024 Kas\u0131m ay\u0131nda \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131 y\u0131ll\u0131k olarak sanayi sekt\u00f6r\u00fcnde %0,7 azald\u0131, in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcnde %6,3 artt\u0131 ve ticaret-hizmet sekt\u00f6r\u00fcnde %4,3 artt\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\u00dccretli \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131 ayl\u0131k %0,3 artt\u0131<\/p>\n\n\n\n
Sanayi, in\u015faat ve ticaret-hizmet sekt\u00f6rleri toplam\u0131nda \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131s\u0131 2024 Kas\u0131m ay\u0131nda bir \u00f6nceki aya g\u00f6re %0,3 artt\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\u00dccretli \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n alt detaylar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda; 2024 Kas\u0131m ay\u0131nda \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fanlar ayl\u0131k olarak sanayi sekt\u00f6r\u00fcnde ayn\u0131 kald\u0131, in\u015faat sekt\u00f6r\u00fcnde %0,4 artt\u0131 ve ticaret-hizmet sekt\u00f6r\u00fcnde %0,5 artt\u0131.<\/p>\n\n\n\n
A\u00c7IKLAMALAR<\/p>\n\n\n\n
\u00dccretli \u00e7al\u0131\u015fan say\u0131lar\u0131nda takvim etkisi g\u00f6zlenmemi\u015ftir. Bu nedenle takvim etkisinden ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f de\u011ferler yerine ar\u0131nd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f de\u011ferler kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ayl\u0131k de\u011fi\u015fimler, mevsim etkisinden ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f de\u011ferlerin bir \u00f6nceki aya g\u00f6re de\u011fi\u015fimini ifade etmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Kaynak: T\u00dc\u0130K<\/p>\n\n\n\n
ZAFER \u00d6ZC\u0130VAN<\/p>\n\n\n\n
Ekonomist-Yazar<\/p>\n\n\n\n