Yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 y\u0131ldan bu yana devam eden y\u00fcksek enflasyonla m\u00fccadele devam ediyor. S\u0131k\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f para politikas\u0131, y\u00fcksek faiz, d\u00f6viz kurlar\u0131n\u0131n yatay seyretmesi, artan vergiler vd. oldu\u011fu halde enflasyon neden d\u00fc\u015fm\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6ncelikle belirtmemiz gerekir ki ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemde uygulanan yanl\u0131\u015f para politikas\u0131n\u0131n d\u00fczeltilmesi konusu epeyce bir zaman alacakt\u0131r. D\u00fcnyada 56 \u00fclkede yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rmada \u015fok enflasyonun normale d\u00f6nmesi ortalama 3,4 y\u0131l olarak bulunmu\u015ftur. Bu s\u00fcre bizde neredeyse dolmak \u00fczere olmas\u0131na ra\u011fmen y\u00fcksek enflasyonla ya\u015famaya devam ediyoruz. TCMB taraf\u0131ndan yap\u0131lan revizeye g\u00f6re 2024 sonu hedefi %44,2025 y\u0131l\u0131 sonu i\u00e7in ise %21 enflasyon oran\u0131 ifade edildi. Bu y\u0131l yap\u0131lan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc tahmin de\u011fi\u015fimi yap\u0131ld\u0131. Ancak ayl\u0131k bazsa fiyat art\u0131\u015flar\u0131 %3 civar\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fiyor. Ba\u015fka bir deyi\u015fle y\u0131ll\u0131k enflasyon d\u00fc\u015fmesine ra\u011fmen ayl\u0131k oranlara bak\u0131l\u0131nca fiyatlar\u0131n s\u00fcrekli y\u00fckseldi\u011fi yani enflasyonun d\u00fc\u015fmedi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ve bu arada yap\u0131lan tahminlerin 2024 sonunda T\u00dc\u0130K e g\u00f6re tututtu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
Uzun s\u00fcreden bu yana uygulanan s\u0131k\u0131 para politikas\u0131 pek i\u015fe yaramam\u0131\u015f gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Politika faizinin y\u00fcksek olmas\u0131ndan dolay\u0131 \u00fclkemizde sanayi \u00fcretimi son yedi aydan bu yana s\u00fcrekli azal\u0131yor. Do\u011fal olarak politika faizlerinin y\u00fcksek olmas\u0131 ticari veya di\u011fer kredi faizlerinin de y\u00fckselmesine neden oluyor. Yakla\u015f\u0131k %70-75 civar\u0131na kadar y\u00fckselen kredi ortam\u0131nda \u015firketle kredi kullanmaktan uzak durmak zorunda kalmakta, kredi kullanan i\u015fletmeler de bu maliyetleri \u00fcretime yans\u0131tmaktad\u0131r. Peki faizler d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclme ihtimali var m\u0131? Benim kanaatime g\u00f6re eyl\u00fcl ay\u0131nda faiz indirimine gidilmeli idi ama aral\u0131k ay\u0131nda da para piyasalar\u0131 kurulunda politika faizlerine dokunulmad\u0131 ve pas ge\u00e7ildi \u00c7\u00fcnk\u00fc faizler y\u00fcksek oldu\u011fu s\u00fcre zarf\u0131nda \u00fclkede sanayi \u00fcretiminin d\u00fc\u015fmesi sonucu iflas ve konkordatolar artar hatta iflaslar \u00e7o\u011fal\u0131r, i\u015fsizlik artar, ekonomik b\u00fcy\u00fcme k\u00fc\u00e7\u00fclmeye do\u011fru gider, \u00fcretim azalmas\u0131ndan dolay\u0131 ihracat istenilen seviyeye ula\u015famaz, devletin vergi gelirleri azal\u0131r, merkez bankas\u0131 d\u00f6viz rezervlerinde y\u00fckselme olmaz. Dolay\u0131s\u0131yla ekonomik g\u00f6stergelerin y\u00fckselmesinde en b\u00fcy\u00fck fakt\u00f6r olan \u00fcretim kaynaklar\u0131n\u0131n en do\u011fru ve en verimli \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n
Aral\u0131k ve ocak ay\u0131nda politika faizleri 250 \u015fer baz puan d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclerek politika faizi %45 seviyesine gelmi\u015f oldu.T\u00dc\u0130K e g\u00f6re dezenflasyon d\u00f6nemine girdi\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bundan sonra da enflasyona paralel olarak politika faizleri d\u00fc\u015fer ve yukar\u0131da saymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m ekonomik olumsuzluklar da ortadan kalkar.<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u00e7inde bulundu\u011fumuz ekonomik kriz d\u00f6neminden \u00e7\u0131kabilmek ekonominin ba\u015f\u0131na kim gelirse gelsin en az \u00fc\u00e7 y\u0131l\u0131m\u0131z\u0131 alacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ekonomide bozulan dengeleri tekrar d\u00fczeltmek kolay bir i\u015flem de\u011fildir ve millet olarak \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki s\u00fcre\u00e7te daha zor bir gelecek bizi bekliyor. Bu s\u00fcre\u00e7te daha \u00e7ok yoksulla\u015faca\u011f\u0131z ve ge\u00e7im s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 devam edecek gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
Enflasyonun sebeplerinden biri olan i\u00e7 talebi daraltmak amac\u0131yla uzun bir zamandan bu yana uygulanan ve daha bir s\u00fcre daha devam edece\u011fi s\u00f6ylenen s\u0131k\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f para politikas\u0131 tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fildir. Bunun yan\u0131nda s\u0131k\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f maliye politikas\u0131n\u0131n da s\u00fcratle uygulanmas\u0131 gerekir. Maliye politikas\u0131 iki fakt\u00f6rden olu\u015fur.<\/p>\n\n\n\n
*Vergilerin y\u00fckselmesi<\/p>\n\n\n\n
*Kamu giderlerinin k\u0131s\u0131tlanmas\u0131<\/p>\n\n\n\n
Vergilerin y\u00fckseltilmesi i\u00e7inde bulundu\u011fumuz d\u00f6nemde s\u0131n derece zordur. \u00c7\u00fcnk\u00fc h\u00fck\u00fcmet vergi art\u0131\u015flar\u0131 konusunda her t\u00fcrl\u00fc enstr\u00fcman\u0131 kulland\u0131 ve ayr\u0131ca vergilerin y\u00fckseltilmesi enflasyon olarak geri d\u00f6necektir.2025 y\u0131l\u0131 i\u00e7in vergi, har\u00e7 gibi giderlerin art\u0131\u015f\u0131 yurt i\u00e7in \u00fcretici enflasyonunun 12 ayl\u0131k ortalamas\u0131 olan %43,93 olarak yeniden de\u011ferlendirilecektir.<\/p>\n\n\n\n
*Kamu giderlerinin k\u0131s\u0131tlanmas\u0131 i\u00e7in bundan bir s\u00fcre \u00f6nce a\u00e7\u0131klanan programa g\u00f6re yakla\u015f\u0131k 100 milyon TL tasarruf tedbirleri a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131. Ancak uyguland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek \u00e7ok zordur.<\/p>\n\n\n\n
\u00dclkemizde asgari \u00fccretli ve en d\u00fc\u015f\u00fck emekli ayl\u0131\u011f\u0131 alanlar\u0131n toplam\u0131 neredeyse \u00e7al\u0131\u015fan n\u00fcfusun yar\u0131s\u0131 kadard\u0131r ve s\u00fcrekli a\u00e7l\u0131k s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n alt\u0131nda gelir elde etmektedir ve asgari \u00fccret normal \u00fccret seviyesine y\u00fckselmi\u015ftir. \u00d6ncelikle dar ve sabit gelirlilerin normal ya\u015fam maliyetini kar\u015f\u0131layacak \u00fccret almalar\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n
Enflasyonun y\u00fcksek seyretmesinde en \u00f6nemli etken konut, g\u0131da, e\u011fitim, ula\u015ft\u0131rma gibi halk\u0131n en \u00e7ok ihtiya\u00e7 duydu\u011fu kalemlerde enflasyonun diren\u00e7li olmas\u0131d\u0131r. \u00d6ncelikle g\u0131da enflasyonu s\u00fcrekli y\u00fckselmektedir ve \u00e7\u00f6z\u00fcm tedbirleri (\u00c7ift\u00e7ilerden \u00d6TV ve KDV\u2019nin al\u0131nmamas\u0131, zirai ila\u00e7, tohum, fide vd. giderlerinin astronomik \u015fekilde y\u00fckselmesi) hep \u00f6telenmektedir. Ayr\u0131ca kira \u00fccretlerindeki art\u0131\u015f da enflasyonun en \u00f6nemli sebeplerinden biridir.<\/p>\n\n\n\n
Yukar\u0131da a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m gibi faiz art\u0131\u015f\u0131 talebi d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7indir ama bundan daha fazla y\u00fckselmesi kesinlikle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez ve art\u0131k d\u00fc\u015fmesi gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcretim y\u00fckselmesi en b\u00fcy\u00fck ihtiyac\u0131m\u0131z olan bir d\u00f6nemdeyiz.<\/p>\n\n\n\n
Bir ba\u015fka konu da yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00fclkemize gelerek sabit sermaye yat\u0131r\u0131mlar\u0131 yapmas\u0131d\u0131r. Merkez bankas\u0131 rezervlerimiz son \u00fc\u00e7 aydan bu yana yakla\u015f\u0131k br\u00fct 160 milyar dolar seviyesine y\u00fckselmi\u015ftir ama bu gelen para s\u0131cak para veya carry trade y\u00f6ntemiyle gelmi\u015ftir ve bir m\u00fcddet sonra gidecektir. Dolay\u0131s\u0131yla yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00fclkemize gelebilmesi i\u00e7in ekonomik g\u00fcven endeksi y\u00fcksek olmal\u0131d\u0131r. Uluslararas\u0131 derecelendirme kurulu\u015flar\u0131ndan \u00fclkemizin notlar\u0131 y\u00fckselmektedir ve bizim i\u00e7in daha do\u011frusu yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131 i\u00e7in son derece \u00f6nemli geli\u015fmedir.<\/p>\n\n\n\n
Yukar\u0131da k\u0131saca bahsetmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m konular\u0131n her biri ayr\u0131 bir makale konusudur ama yerimiz yetmedi\u011fi i\u00e7in \u015fimdilik bu kadarla yetinmek zorunday\u0131m.<\/p>\n\n\n\n
ZAFER \u00d6ZC\u0130VAN<\/p>\n\n\n\n
Ekonomist-Yazar<\/p>\n\n\n\n